Er is geen ander dier op aarde zoals de aye-aye.
Het is een eekhoornachtige primaat die alleen in Madagaskar voorkomt. Het is de enige overlevende van zijn familie, Daubentoniidae. Als je er in het donker eentje tegenkomt, zul je merken dat het een nachtdier is. Het leeft alleen. Het blijft in de bomen.
De meesten van hen verstoppen zich in de regenwouden van oostelijk Madagaskar. Maar ze zijn niet altijd inheems op dit eiland. Fossielen gevonden in Egypte en Kenia vertellen een ander verhaal. Ze zijn 34 miljoen jaar oud. Deze botten suggereren dat voorouders in Afrika zijn begonnen. Toen staken ze het water over. Daarna vestigden ze zich in Madagaskar.
Nu zijn ze zeldzaam.
Hun reputatie komt voort uit één specifieke eigenschap. Het ligt in hun handen. Vooral hun vingers.
De meeste primaten hebben vijf functionele cijfers. De aye-aye heeft nog iets anders. Het derde cijfer is lang. Ongebruikelijk lang. Het lijkt op een takje. Het lijkt op een hulpmiddel.
De aye-aye staat bekend om zijn unieke handstructuur, vooral vanwege zijn ongewoon lange derde cijfer.
Deze vinger is niet bedoeld om takken vast te pakken. Het is om te tikken. Het is om te luisteren. Het is bedoeld om voedsel te vinden in dood hout.
Waarom doet dit er toe?
Omdat dit wezen de regels van de evolutie van primaten overtreedt. De meeste primaten gebruiken hun handen voor klimmen of sociale verzorging. De aye-aye gebruikt zijn hand voor echolocatie. Hij tikt op schors. Het luistert naar holle plekken. Vervolgens gebruikt hij die lange, dunne vinger om larven eruit te vissen.
Het is de enige primaat die in het wild gereedschapachtig gedrag vertoont.
Deze aanpassing is extreem. De vinger heeft geen nagel. Het heeft een scharnier waardoor het kan draaien. Het is gespecialiseerd. Het is uniek.
Is het een bug? Nee. Het is een primaat.
Lijkt het op een knaagdier? Misschien.
De aye-aye (Daubentonia madagascariensis ) is een anomalie. Het is een relikwie. Het is een overlevende uit een tijd waarin primaten nog aan het uitzoeken waren hoe ze in Afrika moesten overleven. Nu leeft het geïsoleerd.
De toekomst ervan is onzeker. Het verleden is diep. Zijn hand is vreemd.
En die hand werkt.
De meeste primaten zien er bekend uit. Handen met vijf vingers. Platte nagels. Binoculair zicht. De aye-aye ziet eruit alsof hij is samengesteld uit reserveonderdelen die zijn overgebleven na de evolutionaire loterij. Het is een maki. Slechts één. En het is het laatste overlevende lid van zijn familie, Daubentoniidae.
Het ziet er niet uit als een typische maki. Het lijkt niet op de meeste zoogdieren.
Het lichaam is ongeveer 40 centimeter lang en klein. De staart vertelt een ander verhaal. Het is een bossig, zwaar aanhangsel van 55 tot 60 centimeter. Dat is bijna tweemaal de lengte van zijn torso. De vacht is grof. Donkerbruin of zwart. Het hangt losjes, waardoor het dier een ruig, bijna rafelig uiterlijk krijgt. Het gezicht is kort. De ogen zijn groot en geel. Ze reflecteren licht in het donker. De snijtanden? Ze stoppen nooit met groeien. Zoals die van een knaagdier.
De handen van de aye-aye zijn groot en zijn vingers, vooral de derde, zijn lang en slank.
Dit is waar de vreemdheid zijn hoogtepunt bereikt. Kijk naar de handen. Ze hebben vijf vingers. Maar er is nog iets anders. Een pseudo-duim. Een duidelijk benig cijfer. Geen enkele andere primaat heeft dit. De vingers zijn bedekt met puntige klauwen. De tenen ook. Behalve de grote tenen. Ze zijn platgespijkerd. Tegenstelbaar. Gebouwd voor het grijpen van takken.
Waarom de extra lange vinger belangrijk is
Je vraagt je misschien af waarom de evolutie zich met zo’n vreemd cijfer bezighield. Het antwoord is eten. Met name eiwitten verborgen in hout.
Het aye-aye is nachtelijk. Overdag slaapt hij in een groot, balachtig nest, geweven van bladeren in de vork van een boom. Als de nacht valt, gaat hij op jacht. Hij snuffelt niet naar eten. Het luistert.
Met zijn derde vinger tikt hij op de boomschors. Deze vinger is uitzonderlijk lang en slank. Het tikt snel. Het geluid galmt door het hout. De aye-aye luistert naar een specifiek hol geluid. Die holle toon signaleert een kamer. In die kamer? larven. Houtborende insectenlarven.
Zodra de derde vinger de prijs heeft gevonden, doet hij meer dan tikken. Het peilt. Het haakt. Het trekt het insect eruit met chirurgische precisie. Diezelfde vinger kan hij ook gebruiken om het vruchtvlees uit taai fruit te halen. Het is een multitool. Een biologisch Zwitsers zakmes gemaakt van been en klauw.
Deze specialisatie is niet zomaar een feesttruc. Het is een overlevingsstrategie. Het stelt de aye-aye in staat een voedselbron te exploiteren die andere dieren niet kunnen bereiken. Geen enkele andere primaat klopt op bomen om het eten te horen.
Is de Aye-Aye veilig?
Nee.
De Internationale Unie voor het behoud van de natuur (IUCN) noemt de aye-aye een bedreigde diersoort. De bedreigingen zijn reëel. Verlies van leefgebied. Ontbossing. En een aanhoudende, irrationele angst onder de lokale bevolking. Veel Malagassiërs geloven dat de aye-aye een voorbode is van de dood. Ze zien de lange vinger en de grote ogen en denken aan voortekenen. Ze doden ze ter plekke.
Dit bijgeloof maakt het behoud moeilijk. Met angst kun je niet onderhandelen.
Er worden inspanningen geleverd. Op een paar eilanden in de buurt van Madagaskar zijn kleine broedkolonies gevestigd. Deze heiligen
