U niektórych osób zmiany w mózgu charakterystyczne dla choroby Alzheimera – blaszki amyloidowe i splątki tau – pozostają jednak zdrowe pod względem poznawczym. Ostatnie badania sugerują, że oporność ta wynika z różnic w sposobie radzenia sobie mózgu z tymi patologicznymi cechami, zwłaszcza ze zdolności zapobiegania nadmiernemu gromadzeniu się białka tau.
Zagadka Alzheimera: uszkodzenie bez objawów
Choroba Alzheimera charakteryzuje się zazwyczaj nagromadzeniem płytek amyloidowych i splątków tau, które upośledzają funkcjonowanie mózgu i prowadzą do utraty pamięci i pogorszenia funkcji poznawczych. Jednak coraz więcej dowodów sugeruje, że nie u wszystkich osób z tymi zmianami w mózgu pojawiają się objawy. Zjawisko to, zwane „opornością”, rodzi ważne pytania dotyczące postępu choroby i potencjalnych mechanizmów ochronnych.
Dwa badania rzuciły światło na tę kwestię. Naukowcy badali mózgi zmarłych osób, niektórych z chorobą Alzheimera, innych bez niej i innych, których funkcje poznawcze pozostały nienaruszone pomimo podobnego poziomu płytek amyloidowych. Analiza wykazała, że kluczową różnicą była nie tylko obecność amyloidu, ale także skuteczność kontrolowania przez mózg splątków tau.
Tau kontra amyloid: zasadnicza różnica
Wydaje się, że płytki amyloidowe przygotowują mózg do gromadzenia się tau, ale tau jest głównym czynnikiem pogarszającym funkcje poznawcze. Badania wykazały, że osoby odporne na chorobę Alzheimera miały porównywalny poziom amyloidu z osobami chorymi, ale znacznie mniejszą akumulację tau. Sugeruje to, że zapobieganie rozprzestrzenianiu się i akumulacji tau ma kluczowe znaczenie dla utrzymania funkcji poznawczych.
Obecność samego amyloidu nie gwarantuje pogorszenia funkcji poznawczych; to późniejsza patologia tau decyduje o ciężkości choroby.
Naukowcy odkryli również, że reakcja mózgu na amyloid jest złożona. Chociaż obecność amyloidu powoduje pewne zmiany, akumulacja tau radykalnie zmienia funkcjonowanie mózgu w wielu układach. Szczegółowa analiza białek ujawniła, że amyloid wpływa tylko na niewielką liczbę białek, podczas gdy ponad 670 białek jest powiązanych z tau. Białka te kontrolują ważne procesy, takie jak wzrost komórek, komunikacja i usuwanie odpadów.
Mikroglej: immunologiczni strażnicy mózgu?
Innym kluczowym czynnikiem oporności może być rola mikrogleju, komórek odpornościowych mózgu. Komórki te usuwają zanieczyszczenia, regulują stany zapalne i utrzymują zdrowe neurony. Dysfunkcjonalny mikroglej jest powiązany z postępem choroby Alzheimera, ale u opornych na tę chorobę osób występuje bardziej aktywny mikroglej w obszarach istotnych dla funkcji poznawczych.
W szczególności te mikrogleje wykazują zwiększoną aktywność w genach związanych z transportem instrukcji genetycznych do produkcji białek, co wskazuje na skuteczną kontrolę procesów komórkowych. Wykazują także zmniejszoną aktywność w energochłonnych szlakach zapalnych, co potencjalnie wyjaśnia, dlaczego zachowują działanie ochronne, a nie destrukcyjne.
Konsekwencje dla leczenia
Odkrycia te potwierdzają pogląd, że mózg ma wrodzone mechanizmy zwalczania patologii choroby Alzheimera. Chociaż rozwiązanie terapeutyczne nie jest natychmiastowe, zrozumienie odporności mózgu może prowadzić do nowych metod leczenia, które będą zapobiegać chorobie, a nie tylko spowalniać jej postęp. Biologia sugeruje, że istnieje nadzieja w wykorzystaniu naturalnych mechanizmów obronnych mózgu.
Badania te podkreślają potrzebę przeniesienia uwagi ze zwykłej redukcji amyloidu na ukierunkowanie na akumulację tau i wzmocnienie funkcji mikrogleju. Może to otworzyć nowe możliwości zapobiegania chorobie Alzheimera i zachowania zdrowia poznawczego nawet w obliczu uszkodzenia mózgu.
