Sommige individuen vertonen hersenveranderingen die consistent zijn met de ziekte van Alzheimer – amyloïde plaques en tau-klitten – maar blijven toch cognitief gezond. Recent onderzoek suggereert dat deze veerkracht voortkomt uit verschillen in de manier waarop de hersenen met deze pathologische kenmerken omgaan, met name het vermogen om overmatige ophoping van tau -eiwitten te voorkomen.
De Alzheimer-puzzel: schade zonder symptomen
De ziekte van Alzheimer wordt doorgaans gekenmerkt door de ophoping van amyloïde plaques en tau-klitten, die de hersenfunctie verstoren en leiden tot geheugenverlies en cognitieve achteruitgang. Een groeiend aantal bewijzen toont echter aan dat niet iedereen met deze hersenveranderingen symptomen ontwikkelt. Dit fenomeen, dat ‘veerkracht’ wordt genoemd, roept kritische vragen op over de voortgang van de ziekte en de mogelijke beschermende mechanismen.
Twee onderzoeken werpen hier licht op. Onderzoekers onderzochten hersenen van overleden personen, sommigen met de ziekte van Alzheimer, sommigen zonder, en anderen die cognitief intact bleven ondanks vergelijkbare niveaus van amyloïde plaques. Uit de analyse bleek dat het belangrijkste verschil niet alleen de aanwezigheid van amyloïde was, maar ook hoe effectief de hersenen tau -klitten controleerden.
Tau versus amyloïde: het kritische onderscheid
Amyloïde plaques lijken de hersenen voor te bereiden op de accumulatie van tau, maar tau is de belangrijkste oorzaak van cognitieve achteruitgang. Uit de onderzoeken bleek dat individuen die veerkrachtig waren tegen de ziekte van Alzheimer vergelijkbare amyloïdniveaus hadden als degenen met de ziekte, maar een significant lagere tau-opbouw. Dit suggereert dat het voorkomen van de verspreiding en accumulatie van tau cruciaal is voor het behoud van de cognitieve functie.
De aanwezigheid van amyloïde alleen garandeert geen cognitieve achteruitgang; het is de daaropvolgende tau-pathologie die de ernst van de ziekte bepaalt.
Onderzoekers ontdekten ook dat de reactie van de hersenen op amyloïde complex is. Hoewel de aanwezigheid van amyloïde enkele veranderingen teweegbrengt, verandert de accumulatie van tau de hersenfunctie in meerdere systemen dramatisch. Uit een gedetailleerde eiwitanalyse bleek dat slechts een paar eiwitten werden aangetast door amyloïde, terwijl ruim 670 geassocieerd waren met tau. Deze eiwitten controleren cruciale processen zoals celgroei, communicatie en afvalverwijdering.
Microglia: de immuunbewakers van het brein?
Een andere sleutelfactor voor veerkracht kan de rol zijn van microglia, de immuuncellen van de hersenen. Deze cellen ruimen puin op, reguleren ontstekingen en onderhouden de gezondheid van de neuronen. Disfunctionele microglia zijn gekoppeld aan de progressie van de ziekte van Alzheimer, maar veerkrachtige individuen vertonen aanwijzingen voor actievere microglia in gebieden die essentieel zijn voor de cognitieve functie.
Concreet vertonen deze microglia verhoogde activiteit in genen die verband houden met het transporteren van genetische instructies voor eiwitproductie, wat suggereert dat ze cellulaire processen efficiënt beheren. Ze vertonen ook verminderde activiteit in energie-intensieve ontstekingsroutes, wat mogelijk verklaart waarom ze eerder beschermend dan destructief blijven.
Implicaties voor de behandeling
De bevindingen versterken het idee dat de hersenen aangeboren mechanismen hebben om de pathologie van Alzheimer te bestrijden. Hoewel een therapeutische oplossing niet op handen is, zou het begrijpen van hoe veerkrachtig de hersenen functioneren kunnen leiden tot nieuwe behandelingen die de ziekte voorkomen, in plaats van alleen maar de progressie ervan te vertragen. De biologie suggereert dat het veelbelovend is om de natuurlijke afweer van de hersenen te benutten.
Deze onderzoeken benadrukken de noodzaak om de focus te verleggen van louter het verminderen van amyloïde naar het richten op de accumulatie van tau en het verbeteren van de microglia-functie. Dit zou nieuwe wegen kunnen openen voor het voorkomen van de ziekte van Alzheimer en het behouden van de cognitieve gezondheid, zelfs als er sprake is van hersenbeschadiging.
