Een recente uitbraak van apenpokken onder de roetzwarte mangabeys in het Taï Nationaal Park in Ivoorkust is rechtstreeks in verband gebracht met de overdracht door een vuurvoetige touweekhoorn. Dit is het eerste gedocumenteerde geval van apenpokken die in een natuurlijke omgeving tussen diersoorten springen. Dit levert kritische inzichten op over de manier waarop het virus zich verspreidt en mogelijk overslaat naar menselijke populaties.
De uitbraak en de eerste bevindingen
Begin 2023 ontwikkelde ongeveer een derde van de roetachtige mangabey-populatie van het park symptomen van apenpokken, waaronder karakteristieke huidlaesies. Tragisch genoeg stierven tijdens de uitbraak vier jonge aapjes. Onderzoekers, die op 11 februari in Nature publiceerden, traceerden de oorsprong van een enkele vuurvoetige touweekhoorn (Funisciurus pyrropus), die slechts twaalf weken vóór het begin van de uitbraak dood werd aangetroffen.
De betekenis van deze bevinding is duidelijk: apenpokken zijn niet alleen een menselijke zorg; het is een actieve ziektecyclus bij dieren in het wild. Het begrijpen van deze dierenreservoirs is van cruciaal belang omdat de meeste gevallen bij de mens voortkomen uit zoönotische overloopgebeurtenissen – waarbij een virus van dieren op mensen overspringt.
Knaagdieren als reservoirs: een lang vermoede link
Jarenlang werd vermoed dat Afrikaanse knaagdieren, met name touweekhoorns, de belangrijkste reservoirs van het apenpokkenvirus zijn. Eerder onderzoek had het virus al geïdentificeerd in de touweekhoorns van Thomas en zelfs in museumexemplaren uit 1899. Direct bewijs van levende overdracht in het wild ontbrak echter.
In het Taï National Park zijn sinds 2012 sporadische uitbraken van apenpokken onder primaten waargenomen, waaronder gevallen bij roetzwarte mangabeys en chimpansees. Het belangrijkste mysterie was waar deze dieren besmet raakten. Uitgebreide monitoring, waaronder het testen van ruim 700 knaagdieren, leverde uiteindelijk het antwoord op.
Direct bewijs: DNA en virale tracering
Het team analyseerde genetisch materiaal van zowel de geïnfecteerde eekhoorn als de mangabeys. De resultaten toonden een nauwe maar niet identieke overeenkomst aan, wat erop wijst dat de eekhoorn niet de enige bron was, maar waarschijnlijk een recente transmissiegebeurtenis. Verdere analyse van fecale monsters van de mangabeys bevestigde het verband: twee monsters testten positief op DNA van touweekhoorns en één daarvan droeg ook het apenpokkenvirus, wat de recente consumptie bevestigde. Videobewijs uit 2014 had eerder een mangabey laten zien die een touweekhoorn at, waardoor de recente uitbraak nog overtuigender werd.
Gevolgen voor de menselijke gezondheid
Dit onderzoek heeft directe gevolgen voor de volksgezondheid. De wetenschap dat vuurvoeteekhoorns het virus bij zich dragen, maakt gerichte preventiemaatregelen mogelijk in gebieden waar mensen met deze dieren omgaan. Ambtenaren kunnen degenen die in de buurt van eekhoornhabitats werken adviseren om beschermende uitrusting te gebruiken of grondige hygiëne toe te passen.
“Door vast te stellen welke dieren het virus bij zich dragen, kunnen preventiemaatregelen worden genomen die mensen beschermen tegen besmetting”, zegt Clement Meseko, een dierenarts en viroloog bij het National Veterinary Research Institute in Nigeria.
Het onderzoek onderstreept de noodzaak van voortdurende monitoring van wilde dieren. Andere knaagdiersoorten zijn waarschijnlijk ook drager van het virus, wat betekent dat extra bedreigingen nog niet zijn geïdentificeerd. De cyclus van apenpokken in het wild is nu duidelijker gedefinieerd, maar het werk om de verspreiding ervan te begrijpen en te beheersen is nog lang niet voorbij.
De bevindingen onderstrepen het belang van One Health-benaderingen – waarbij de onderlinge verbondenheid van de gezondheid van dieren, mensen en het milieu wordt erkend – om toekomstige uitbraken effectief te voorkomen.
