Astronomen hebben een ongekende kosmische gebeurtenis waargenomen: een zwart gat dat een massieve ster verscheurt, waarbij energie vrijkomt die overeenkomt met 400 miljard zonnen. Deze Tidal Disruption Event (TDE), genaamd “de Whippet” (officieel AT2024wpp), is een van de krachtigste explosies ooit gedetecteerd en verlegt de grenzen van ons begrip van deze gewelddadige interacties.
De natuurkunde van sterrenvernietiging
TDE’s ontstaan wanneer een ster te dicht bij de intense zwaartekracht van een zwart gat komt. De getijdenkrachten van het zwarte gat rekken de ster uit en comprimeren deze tot lange, dunne strengen materie – vaak omschreven als ‘stellaire spaghetti’. Dit materiaal spiraalt rond het zwarte gat en vormt een accretieschijf die het zwarte gat voedt. Maar dit proces is niet netjes; een deel van de versnipperde sterren wordt met krachtige jets uitgeworpen.
De Whippet valt op door zijn enorme schaal. Deze gebeurtenis is niet zomaar een TDE, het is een van de meest energetische kosmische explosies die ooit zijn waargenomen. De energieproductie van de Whippet is zo extreem dat deze zelfs de ineenstorting van een massieve ster tot een supernova overtreft.
Ontdekking en bevestiging
De Whippet werd voor het eerst gedetecteerd door de Zwicky Transient Facility bij het Palomar Observatorium. Het trok onmiddellijk de aandacht vanwege de gelijkenis met andere zeldzame, heldere gebeurtenissen, zoals AT 2018cow en Luminous Fast Blue Optical Transients (LFBOTs). LFBOT’s zijn intens heldere lichtflitsen die snel vervagen en hoogenergetische straling uitzenden over het hele elektromagnetische spectrum.
Vervolgobservaties met de Liverpool Telescope en NASA’s Swift-ruimtevaartuig bevestigden de extreem blauwe kleur en röntgenstraling van de Whippet – kenmerken van een ster die uiteengereten wordt door een zwart gat. Afstandsmetingen sloten een conventionele supernova uit, wat de TDE-interpretatie bevestigde.
Schokgolven en uitgeworpen materie
De vernietiging veroorzaakte een schokgolf die zich naar buiten voortplantte met ongeveer 20% van de lichtsnelheid (214 miljoen kilometer per uur). Deze golf botste tegen het omringende gas aan en verdween na ongeveer zes maanden.
Misschien nog intrigerender was dat wetenschappers ontdekten dat helium zich met een verbazingwekkende snelheid van 21 miljoen kilometer per uur van de gebeurtenis verwijderde. Dit suggereert dat een deel van de kern van de ster de aanvankelijke spaghettificatie overleefde, of dat een derde lichaam in het systeem werd vernietigd door de emissies van het zwarte gat. De exacte oorsprong van dit materiaal blijft onzeker.
Waarom dit belangrijk is
Gebeurtenissen zoals de Whippet zijn zeldzaam maar cruciaal. Ze bevestigen niet alleen het bestaan van zwarte gaten, maar bieden ook inzicht in hun groei, voedingsgewoonten en de extreme fysica die een rol speelt bij deze kosmische botsingen. Door deze gebeurtenissen te bestuderen, kunnen astronomen de verspreiding van zwarte gaten in kaart brengen en begrijpen hoe deze reuzen het universum om hen heen vormgeven. De bevindingen werden gepresenteerd op de conferentie van de American Astronomical Society (AAS) en verschijnen in Monthly Notices of the Royal Astronomical Society.
De Whippet dient als een grimmige herinnering aan de brute kracht van het universum en de gewelddadige, maar fundamentele processen die de kosmische evolutie aandrijven.
